...
Mở cửa từ 7h00 tới 22h00 tất cả các ngày trong tuần
Buôn Trí A, Xã Krông Na, Huyện Buôn Đôn, Đắk Lắk

LỄ BỎ MẢ - Dân tộc: Giarai, Bana, Êđê…
LỄ BỎ MẢ - Dân tộc: Giarai, Bana, Êđê…

LỄ BỎ MẢ

Dân tộc: Giarai, Bana, Êđê…


Khác với người Kinh vốn rất coi trọng việc giữ gìn chăm sóc phần mộ của người quá cố ,tổ chức thăm viếng mồ mả ông bà ,tổ tiên người thân …vào những ngày Tết ,ngày lễ ,ngày giỗ và tiến hành tảo mộ hằng năm ,phần lớn các dân tộc ở Tây Nguyên có cách đối xử với người chết gần giống theo quan niệm ngược lại .Người Gia rai,Bana,Êđê…không có phong tục thờ tổ tiên ,không có kỵ giỗ người thân qua đời hằng năm .Họ cho rằng người ta chết là do những ác thần gây ra .Của cải chia cho người chết được đem đặt ngay ở nơi nhà mồ ngòai rừng .Thương tiếc người đã chết ,họ chỉ giữ gìn và quan tâm mồ mả một thời gian nhất định,để rồi sau đó sẽ tiễn họ ra đi vĩnh hằng bằng một lễ bỏ mả .Đây là lễ cuối cùng tiễn đưa người chết về hẳ thế giới khác ,lễ lớn nhất trong tang lễ .Từ sau lễ này ,mọi ràng buộc ,mọi liên hệ giữa ngừoi sống và ngừơi chết coi như chấ dứt .Người chết trở thành “ma “ thuộc về cõi âm ,một thế giới khác .Về tục lệ cũng như về tình cảm ,người sống không còn trách nhiệm ,ràng buộc gì với người chết . Người vợ góa (hay chồng góa)có quyền đi bước nữa.

Nhìn chung lễ bỏ mả của một số tộc người ở Tây Nguyên về cơ bản giống nhau ,vì đều xuất phát từ một quan niệm về người chết và người sống.Nhưng lễ bỏ mả của người Gia rai với tên gọi là lễ Pơthi hoặc Hua lui được tổ chức trọng thể và độc đáo hơn cả .Lễ được tiến hành sau một thời gian qua đời (độ vài năm)hoặc có khi thêm một thời gian tương ứng với lễ mãn tang ,nhằm để cho tình cảm nguôi ngoai ,mặt khác cũng là để gia chủ có điều kiện tích lũy ,chuẩn bị đầy đủ về mặt vật chất như gạo nếp ,trâu ,bò…cho cuộc lễ .Tuy là việc của một vài nhà ,một vài gia đình ,nhưng theo tập tục lâu đời của người Gia rai thì đó là việc của cả cộng đồng các plơi,có số người tham gia đông nhất với quy mô lớn nhất so với các lễ khác .Thông thường ,lễ pơthi được tổ chức sau mùa thu họach ,nhằm lúc trăng sáng ,tương ứng với các tháng đầu năm âm lịch .Đây là lúc nông nhàn ,lại vào dịp xuân ,khí trời ấm áp ,hoa cỏ đua nhau khoe sắc ,đường rừng khô ráo thuận tiện cho việc đi lại cũng như việc tổ chúc hội hè ,vui chơi .Lễ hội trước đây kéo dài trong 5 ngày ,thường thì 3 ngày 2 đêm ,tối thiểu cũng phải 2 ngày .

Khi gia chủ ngừơi quá cố đã chuẩn bị đày đủ lễ vật ,kể cả một số đồ dùng gia đình ,công cụ sản xuất để “chia phần cho người chết”,thì báo cho dân trong lòng biết và yêu cầu bà con giúp đỡ .Vài ngày trước lễ bỏ mả ,không khí trong plơi rộn rã hẳn lên .Một ngừơi thân hay già làng đứng ra làm lễ khấn báo cho người chết về tham dự lần chia tay vĩnh viễn này .Sau đó những thanh niên trai tráng trong làng vác dao vào rừng lấy tre ,gỗ làm nhà chòi ,dựng bàn tế ,sửa sang nhà mồ .Những người đàn ông khéo tay thì trang trí ,đan hoa văn ,vẽ,tạc tượng mồ gồm hình người ,voi ,hươu ,nai,,,Đây là những tác phẩm nghệ thuât dận gian độc đáo kết hợp kiến trúc với điêu khắc trang trí .Chung quanh mộ được rào bằng những khúc cây rừng đặt sát vào nhau .Đàn tế (pơnang)được đặt ngay ở trước nhà mồ .

Những cô gái đi lấy củi ,lá ,chặt lồ ông ,chuẩn bị thức ăn .Người già trung niên thì lo dựng lều chung quanh nhà mồ để che nắng ,che sương ,làm chỗ nghỉ đêm cho nhiều người .

Một số người khác đến đào hố ,chôn cột nêu sát nhà mồ ở phía mặt trời lặn.
Khỏang xế chiều ,người ta đưa trâu (dự kiến giét thịt)đến cột vào cây nêu ,giết heo ,vác những ché rượu đặt ở phía mặt trời mọc của nhà mồ thành một dãy.

Khi mọi việc đã chuẩn bị xong xuôi thì những thanh niên trong làng mở màn buổi lễ bằng bằng việc đem chiêng ,trống ,thanh la ra nơi mộ,đánh liên tục để gọi hồn người chết hãy thức tỉnh về dự cuộc chia ly lần cuối với bà con thân thuộc .Trong khi đó ,chủ nhà tiến đến ché rượu gốc ,bày thịt heo,thịt gà rồi khấn gọi hồn ma .Sau đó lần lượt gia đình có người được làm lễ bỏ mả đến khấn .Các chàng trai mặc những tấm khố có tua cườm ,lưng thắt dây bạc,đầu cắm lông chim ,đánh cồng chiêng ,trống lớn với giai điệu buồn ,những cô gái áo váy sặc sỡ ,vừa đi vừa làm động tác xát vòng chung quanh nhà mồ .
Mỗi lần tiếng trống lớn vang lên ,thì tiếng chiêng cái điểm từng tiếng trầm hùng ,những tiếng chiêng con khua lên vang dậy ,hòa thành một bản nhạc rừng trầm bổng ,du dương trong không khí mùa xuân đầy nhựa sống .

Nơi nghĩa địa hằng ngày vốn hoang vắng ,âm u ,thỉnh thỏang mới có tiếng chim hót ,tiếng sột soạt của con chồn,con sóc chạy nhảy ,nay bỗng dưng trở nên nhôn nhịp ,tưng bừng với tiếng chiêng,tiếng chân người rậm rịch xen lẫn tiếng nói cười .Đêm đến ,ánh đuốc bập bùng từ các nẻo đường nối đuôi nhau ẩn hiện qua cây lá đi về nhiều ngả Dân các plơi lân cận nhân dịp này cũng theo đến góp phần bằng những ché rượu cần và một số lễ vật .Mọi người đều mặc áo đẹp ,chủ yếu là màu đỏ và đen.Các cô gái đem theo kiềng bạc ở cổ.Những dàn chiêng cổ thi nhau đánh những bài hay nhất .

Sáng ngày thứ 2 ,các gia đình chủ lễ bỏ mả cử người giết trâu bò ,làm thịt gà …bên canh những bếp lửa được nhóm lên trên khu đất bằng gần bên mộ với những chảo lớn đầy thức ăn ăn sôi sục là nhũng ché rượu cần đầy ắp .

Sau khi già làng và những người có uy quyền ,các thầy cúng hút những ngụm rượu cần đầu tiên ,lớp thanh niên bắt đầu vào cuộc .Những xâu thịt nướng ,thịt trâu thui ,lòng luộc ,trứng ,ống xôi nướng …bày la liệt trên những tấm lá dong ,lá chuối hay trong bát đĩa đặt quanh các ché rượu cần .Người nào việc nấy ,ai lo phục vụ thì chăm chỉ mà làm ,ai đánh chiêng ,đánh trống cứ đánh ,ai múa cứ múa ,ai ăn uống cứ mặc sức thỏa lòng .Vừa ăn,vừa uống rượu ,vừa nhảy ,vừa múa hát ,mọi người vui chơi thỏa thích.Đây cũng là dịp trai gái gần gũi ,vui chơi và tìm hiểu nhau .Các cụ già vừa thưởng thức những giọng hát ,điệu múa ,vừa chậm rãi nhai những miếng thịt nướng ,uống rượu cần ,vừa nói chuyện râm ran.Ăn uống xong ,các gia đình chuẩn bị khấn vái với những ché rượu riêng của mình.Các plơi đến dự lễ tổ chức thành từng cụm ,mời các gia chủ uống rượu nếp và biếu phần thịt của họ ,gói từng gói nhỏ .Trong khi đó thì dân các làng ,gì cũng như trẻ ,ra múa chung quanh nhà mồ theo nhịp chiêng ,cùng ăn uống ,cộng cảm.

Xế chiều ,người ta đưa những người góa ra suối tắm ,mặc trang phục đẹp ,đúng tục lệ ,rồi đua về nhập vào cuộc ,cùng nhảy múa vui chơi .Họ là những người được hòan tòan được giải phóng từ giờ phút này .Tối đến họ cùng nhau kéo về nhà .

Từ ngày thứ 3 trở đi cho đến ngày cuối ,việc ăn uống ,vui chơi chủ yếu tổ chức trong từng gia đình .Sau cùng là việc đãi những thanh niên ,những người phục vụ khách trong suốt những ngày lễ hội.

Lễ bỏ mả là dịp sinh hoạt động vui mang tính hội hè ở nơi rừng núi .Đối với những người thân của kẻ quá cố ,lễ bỏ mả đánh dấu “một cuộc chia tay vui vẻ “tròn phận sự .Điều đó được thể hiện khá rõ trong đời sống của thân chủ :”Thôi từ nay sẽ không còn ai mang cơm ,mang nước ,chăm sóc nữa .Nếu hồn muốn ăn cơm,thì hãy hỏi xin các vì sao ,nếu muốn ăn thịt gà thì hỏi thần mặt trăng,nếu ăn cá xin hỏi thần cai quản ở trên trời .Một vị thần khác sẽ đến trông nom .Thôi từ nay thế là hết .Như lá mnang đã lìa cành ,như lá mtư đã tàn úa …”

Hiện nay,các dân tộc Giarai,Bahnar,Êđê vẫn còn duy trì lễ bỏ mả với tính cộng đồng cao ,tổ chức ăn uống vui chơi cộng cảm trên tinh thần bình đẳng giữa các thành viên trong plơi ,đồng thời cũng thể hiện rõ những nét đặc thù về tín ngưỡng ,cách tổ chức hệ thống lễ thức .Lễ bỏ mả giữ một vị trí quan trọng không thể thiếu được trong đòi sống tinh thần của họ.